Genogram

 

Genogram – mapa historii rodziny, która pomaga zrozumieć teraźniejszość

Każdy z nas dorasta w określonym systemie rodzinnym. To właśnie tam uczymy się budowania relacji, przeżywania emocji, rozwiązywania konfliktów oraz radzenia sobie z trudnościami.

Często nawet nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak bardzo doświadczenia naszych rodziców, dziadków czy pradziadków wpływają na sposób, w jaki funkcjonujemy w dorosłym życiu. W psychologii i psychoterapii systemowej istnieje narzędzie, które pozwala uporządkować te zależności i zobaczyć rodzinę z zupełnie innej perspektywy. Jest nim genogram.

Na pierwszy rzut oka przypomina rozbudowane drzewo genealogiczne. W rzeczywistości zawiera znacznie więcej informacji niż zwykły wykaz członków rodziny. Oprócz pokrewieństwa uwzględnia relacje emocjonalne, ważne wydarzenia życiowe, choroby, uzależnienia, rozwody, migracje, traumy czy powtarzające się wzorce zachowań. Dzięki temu terapeuta i pacjent mogą wspólnie zauważyć zależności, które wcześniej pozostawały niewidoczne.

Genogram wykorzystywany jest przede wszystkim w psychoterapii systemowej, terapii rodzin, terapii par oraz podczas konsultacji psychologicznych. Coraz częściej korzystają z niego również psychiatrzy, pedagodzy, pracownicy socjalni i lekarze.

Czym właściwie jest genogram?

Genogram to graficzne przedstawienie historii rodziny obejmujące zazwyczaj trzy, a niekiedy nawet cztery pokolenia. Za pomocą prostych symboli można pokazać nie tylko to, kto jest z kim spokrewniony, lecz także jakość relacji między poszczególnymi osobami.

Dzięki temu specjalista może zauważyć między innymi powtarzające się rozwody w rodzinie, występowanie depresji lub uzależnień w kolejnych pokoleniach, przedwczesne zgony, konflikty rodzinne czy wyjątkowo silne więzi pomiędzy wybranymi osobami.

Genogram nie służy do oceniania rodziny. Nie wskazuje winnych problemów ani nie jest testem psychologicznym. Stanowi narzędzie pomagające zrozumieć kontekst życia pacjenta.

Jedna z pacjentek podczas konsultacji powiedziała:

“Dopiero kiedy zobaczyłam historię naszej rodziny na jednej kartce, zrozumiałam, że od pokoleń kobiety wychowywały dzieci samotnie. Wcześniej wydawało mi się, że tylko mnie to spotkało.”

Takie doświadczenie jest bardzo częste. Samo zobaczenie rodzinnych zależności w formie graficznej pozwala spojrzeć na własną historię z większym dystansem.

Skąd wywodzi się genogram?

Współczesna forma genogramu została opracowana przez Monicę McGoldrick i Randy’ego Gersona, którzy rozwinęli wcześniejsze koncepcje terapii systemowej oraz teorii systemów rodzinnych Murraya Bowena. Ich celem było stworzenie narzędzia, które umożliwi analizę nie tylko pokrewieństwa, ale również wzorców funkcjonowania rodziny.

Obecnie genogram jest standardowym elementem pracy wielu psychoterapeutów na całym świecie. Powstają również jego specjalistyczne odmiany wykorzystywane w psychiatrii, onkologii, poradnictwie genetycznym czy pracy z rodzinami adopcyjnymi.

Dlaczego psychoterapeuci tak często proszą o stworzenie genogramu?

Podczas pierwszych spotkań wiele osób zastanawia się, dlaczego terapeuta pyta o dziadków, rodzeństwo rodziców albo wydarzenia sprzed kilkudziesięciu lat.

 życie człowieka nie odbywa się w oderwaniu od historii jego rodziny.

Psychoterapia bardzo często pokazuje, że trudności pojawiające się obecnie mają swoje korzenie w doświadczeniach wcześniejszych pokoleń. Nie oznacza to, że problemy są dziedziczone w prosty sposób. Częściej przekazywane są określone sposoby reagowania na stres, przekonania dotyczące bliskości, emocji czy ról rodzinnych.

Przykładowo osoba wychowana w domu, w którym nie rozmawiało się o uczuciach, może mieć trudność z otwartym wyrażaniem emocji również w dorosłym życiu.

Inny pacjent opowiadał:

“Zawsze uważałem, że mężczyzna nie powinien prosić o pomoc. Dopiero podczas pracy z genogramem odkryłem, że dokładnie tak samo funkcjonowali mój ojciec, dziadek i pradziadek.”

Takie odkrycia nie mają służyć obwinianiu rodziny. Ich celem jest lepsze zrozumienie własnych reakcji oraz zwiększenie świadomości mechanizmów, które wpływają na codzienne życie.

Jakie informacje znajdują się w genogramie?

W przeciwieństwie do tradycyjnego drzewa genealogicznego genogram zawiera znacznie więcej danych.

Najczęściej uwzględnia:

• daty urodzenia i śmierci,
• związki małżeńskie i partnerskie,
• rozwody oraz separacje,
• dzieci biologiczne, adoptowane i przybrane,
• poronienia oraz martwe urodzenia,
• choroby psychiczne i somatyczne,
• uzależnienia,
• ważne wydarzenia życiowe,
• relacje emocjonalne pomiędzy członkami rodziny. Przeczytaj o rodzajach relacji

 

Dzięki temu można dostrzec wzorce, których nie widać podczas zwykłej rozmowy.

Przykładowo w jednej rodzinie może okazać się, że niemal każda osoba zmagała się z zaburzeniami lękowymi. W innej uwagę zwróci powtarzający się brak kontaktu pomiędzy ojcami i synami. Jeszcze gdzie indziej zauważalne będą liczne migracje lub doświadczenia wojenne wpływające na kolejne pokolenia.

Autor: Agnieszka Chmielewska-Kołodziej