Milton H. Erickson był człowiekiem wymykającym się wszelkim stereotypom, zarówno w życiu prywatnym, jaki w podejściu do pracy psychoterapeutycznej. Stworzył własne, ericksonowskie podejście do psychoterapii.

Biografia Miltona H. Ericksona

Pochodził z rodziny wielodzietnej. Borykał się z chorobą polio i częściowym paraliżem. Jeździł na wózku inwalidzkim. Miał trudności z wymową i silne ataki bólowe. Pomimo tak dużego cierpienia i ograniczeń fizycznych, z jakimi się spotykał każdego dnia, cała energię kierował w kierunku zmian. Ukończył studia psychologiczne i psychiatryczne. Był aktywny zawodowo. Prywatnie założył rodzinę i miał pięcioro dzieci. Ostatnich 15 lat życia spędził na wózku inwalidzkim, ale nadal pracował terapeutycznie i powołał fundację. Obecnie na całym świecie istniej około 120 instytutów ericksonowskich.

Podejście ericksonowskie w psychoterapii

Podejście Ericksonowskie zakłada, że każdy z nas jest indywidualną i niepowtarzalną osobą. W związku z tym, psycholog pracujący w tym nurcie, dopasowuje terapię do klienta, jego trudności i celów, z którymi pojawia się.

Większość osób zgłaszających się do psychologa na pierwsze spotkanie przychodzi z jakimś problemem lub dolegliwością. Psychoterapeuta pracujący w podejściu Ericksonowskim stara się dostrajać do klienta, zrozumieć jego sytuację i spojrzeć z jego perspektywy. Zakłada, że ludzie w danym momencie dokonują najlepszego dla siebie wyboru. Jednak już od samego początku rola psychoterapeuty polega również na kierowaniu uwagi osoby nie tyle na problem, co na kryjące się pod nim potrzeby i cele oraz na możliwości wyboru różnych zachowań. W podejściu Ericksonowskim nasze trudności nie są wyrazem patologii i ułomności, lecz sposobem utrzymania równowagi w życiu danej osoby lub całego systemu rodzinnego. Wiele osób w nowych, zupełnie nieznanych im sytuacjach, często próbuje radzić sobie za pomocą starych nawyków. Nasza sztywność i brak alternatywnych wyborów jest zasadniczą trudnością w rozumieniu ericksonowskim.

 

Filozofia zmiany w psychoterapii ericksonowskiej:

Zasoby zamiast deficytów

W podejściu ericksonowskim kluczowym założeniem jest przekonanie, że
każdy pacjent posiada wrodzoną umiejętność rozwiązywania swoich problemów
i dysponuje wystarczającą siłą, by dokonać zmiany. Terapeuta w tym nurcie nie jest autorytarnym ekspertem, który wie lepiej, co dolega pacjentowi, lecz raczej towarzyszem pomagającym odkryć uśpione potencjały. Zamiast koncentrować się na diagnozach, patologii czy objawach, uwaga przenosi się na zasoby tkwiące w człowieku oraz na konstruktywne aspekty jego nieświadomości. Przyjmuje się, że ludzie w danej sytuacji zawsze dokonują najlepszego możliwego dla siebie wyboru, a ich zachowania, nawet te postrzegane jako problematyczne, są często dawnymi wzorcami, które można twórczo przeorganizować.

Cechą charakterystyczną pracy psychoterapeuty nurtu ericksonowskiego jest orientacja na zasoby i siłę tkwiąca w pacjencie oraz możliwości ich wykorzystania w drodze do konkretnego celu. Podczas sesji często powraca się do wcześniejszych okresów z życia, gdy klient funkcjonował efektywnie. Spogląda się również na sposób radzenia sobie w trudnych momentach życiowych. Wiele osób przychodzących na terapię posiada już pewne zasoby i siłę. Niestety używają ich wyłącznie dla dobra innych lub z różnych powodów, minimalizują ich znaczenie.

Psychoterapia Ericksonowska jest rodzajem pracy strategicznej. Tu nie tylko pacjent, ale też terapeuta inicjuje to, co dzieje się w trakcie spotkań. Terapeuta rozpoznaje problemy i aktywnie zachęca do określania celów. Planuje prowadzące do ich osiągnięcia interwencje (często daje na przykład zadania terapeutyczne). Co jakiś czas monitoruje efekty pracy. Nie chcę powiedzieć, że klient jest tylko biernym słuchaczem, który bez wysiłku zostaje „zmieniony i naprawiony”. Po jego stronie leży cała praca związana z procesem zmiany.

Zogniskowanie nieświadomości i orientacja na przyszłość

Psychoterapeuta poszukuje tych zasobów współpracując z częścią nieświadomą pacjenta, gdzie one się ukrywają. Zogniskowanie nieświadomości pacjenta jest głównym filarem psychoterapii ericksonowskiej.
Terapia ta jest również silnie zorientowana na przyszłość, cele czy strategię. Są to główne aspekty, na które ogniskuje się uwaga.

Techniki psychoterapeutyczne w psychoterapii ericksonowskiej

Hipnoza

Techniki stosowane w tym nurcie są niezwykle elastyczne i często niedyrektywne, co pozwala omijać opór pacjenta.  Jednym z najważniejszych narzędzi jest kliniczna hipnoza, rozumiana nie jako kontrola nad drugą osobą, ale jako szczególny rodzaj komunikacji i współpracy. 
Nie jest to jednak hipnoza, którą my często potocznie rozumiemy jako coś niezwykłego i magicznego, rodem z wystąpień rosyjskiego psychiatry i psychologa Anatolija Kaszpirowskiego. W popularnym wyobrażeniu jest to na przykład sytuacja,  gdzie hipnotyzer porusza przed oczami zegarkiem lub daje komunikat typu „rozluźnij się”, po czym podmiot zapada natychmiast w sen. W terapii Ericksonowskiej słowo „hipnoza” nie odnosi się do pewnego rytuału, ale jest pewnym procesem zachodzącym między ludźmi. To sposób, w jaki jedna osoba komunikuje się z inną. Oczywiście terapeuta może tu również stosować indukcję transu terapeutycznego, ale częściej chodzi o kierowanie uwagi w kierunku zmiany zachowań, reakcji emocjonalnych czy świadomości drugiego człowieka. Ponadto, Erickson uważał, że hipnoza jest powszechnym doświadczeniem, istniejącym od zarania ludzkości. Na co dzień jesteśmy w stanie hipnotycznym, na przykład gdy oglądamy poruszający film czy przysłuchujemy się opowieściom innych ludzi. Gdy zrozumie się ten punkt widzenia, możliwe jest myślenie o hipnozie w szerszym znaczeniu i dostrzeganie je w różnych sytuacjach życiowych.
W przeciwieństwie do tradycyjnych form hipnozy, terapeuta ericksonowski nie wydaje kategorycznych rozkazów, lecz daje pacjentowi prawo wyboru, co ilustruje przykład cytatu stosowanego podczas sesji: „możesz teraz czuć się zrelaksowany, ale równie dobrze możesz zmienić pozycję swojego ciała, aby poczuć rozluźnienie w mięśniach”.

Metafory

Kolejnym filarem jest wykorzystanie metafor, anegdot i przypowieści, które pozwalają na wieloznaczność i sprawiają, że pacjent sam odnajduje w nich potrzebne mu sensy.

Spożytkowanie

Bardzo ważna jest również technika spożytkowania (utylizacji), czyli włączania do procesu leczenia wszystkiego, co pacjent wnosi do gabinetu – od jego zainteresowań, przez specyficzny język, aż po same objawy, które mogą stać się paliwem dla zmiany.

Zadania domowe

Podczas terapii pacjent może otrzymać zadania pomagające utrwalać zmiany pomiędzy sesjami, np.:

  • obserwowanie sytuacji, w których problem jest mniej nasilony,
  • wykonywanie prostych eksperymentów behawioralnych,
  • prowadzenie dziennika sukcesów,
  • ćwiczenie nowych sposobów reagowania,
  • krótkie rytuały ułatwiające regenerację po pracy,
  • ćwiczenia relaksacyjne.

Ich celem jest stopniowe wprowadzanie nowych sposobów funkcjonowania do codziennego życia.

 

Bibliografia

  • Błaszczak A. (2018). Metafora w praktyce terapeutycznej w ujęciu Miltona H. Ericksona. Lublin.
  • Goldenberg H, Goldenberg I. (2006). Terapia rodzin. Kraków.
  • Grzesiuk L. (2005). Psychoterapia. Teoria. Podręcznik akademicki. Warszawa.
  • Materiały edukacyjne Polskiego Instytutu Ericksonowskiego – nagranie rozmowy z Krzysztofem Klajsem: Hipnoza

 

Krótki słowniczek pojęć w psychoterapii ericksonowskiej

Dla lepszego zrozumienia specyfiki pracy w gabinecie psychologicznym warto zapoznać się z podstawowymi terminami, którymi posługują się terapeuci:

  • Zasoby: Wewnętrzne siły, umiejętności i pozytywne doświadczenia pacjenta, które terapeuta pomaga mu odkryć i wykorzystać do rozwiązania problemu.
  • Nieświadomość (w ujęciu ericksonowskim): Konstruktywny i twórczy magazyn wiedzy oraz mądrości życiowej, do którego pacjent zyskuje dostęp podczas terapii.
  • Utylizacja: Umiejętność terapeuty do wykorzystania w procesie leczenia każdego aspektu rzeczywistości pacjenta, nawet jego oporu czy trudności.
  • Niedyrektywność: Sposób komunikacji, który zamiast gotowych recept, oferuje pacjentowi przestrzeń do samodzielnego odkrycia rozwiązań poprzez sugestie i metafory.